Sen mi, siz mi? Vietnamcada hitap etmenin incelikleri

Vietnamcaya ilk başlayan öğrencilerim genelde aynı şeyi soruyor: "Öğretmenim, siz demek için hangi kelimeyi kullanacağım?" Cevap kısa değil, çünkü Vietnamcada bạn tek başına "sen" değil, anh, chị, em,

, gibi onlarca kelime aynı anda hem "sen" hem "siz" hem de "abi", "abla", "kardeş" anlamına gelebiliyor. Türkçede "sen/siz" ikili bir sistemken, Vietnamcada bu sistem aile ağacına benziyor. Bugün bu ağacı birlikte budayacağız — dalları koparmadan.

Temel kural: yaş her şeyi belirler

Vietnamcada hitap, Türkçedeki gibi "resmiyet derecesi" ile değil, yaş farkı ve cinsiyet ile belirlenir. Karşınızdaki sizden büyükse ona asla bạn demezsiniz; bu, saygısızlık gibi değil ama "yabancı kokusu" gibi durur. Kendinizden büyük bir erkeğe anh, büyük bir kadına chị, küçük birine em dersiniz. Yaşlı bir erkeğe ông, yaşlı bir kadına bà denir.

Bu tabloyu ezberlemek yetmez; çünkü anh ve chị aynı zamanda "ben" yerine de kullanılır. Yani "Ben Ali'yim" demek için Anh là Ali diyebilirsiniz — kendinizi karşınızdakinin abisi konumuna koyarak.

Kendinden bahsederken karşı tarafı da seçiyorsun

Türkçede "ben" sabittir. Vietnamcada ise "ben" kelimesi, konuştuğunuz kişiye göre değişir. Bir öğrenci öğretmenine konuşurken kendinden em, öğretmenden cô veya thầy diye bahseder. Aynı öğrenci küçük kardeşine konuşurken kendisi anh ya da chị olur.

Gördüğünüz gibi cháu kelimesi "torun / yeğen" demek ama yaşlı birine konuşurken kendiniz için kullanıyorsunuz. Bu, Türkçe kulağa tuhaf gelir: "Ben torunum" demek gibi. Ama Vietnamcada bu tamamen normal ve saygılı.

Türkçe konuşanların en sık üç hatası

Birinci hata: Herkese bạn demek. Öğrencilerim ilk haftalarda kafede garsona, otobüste şoföre, hatta kayınvalidesine bạn diyor. Sonuç: kimse kızmıyor ama bir mesafe doğuyor. Yaşı büyük birine bạn demek, Türkçede yaşlı bir amcaya "hey sen" demek gibi hafif bir tuhaf duruyor.

İkinci hata: Anh ve chị kelimelerini sadece "abi/abla" sanmak. Oysa bunlar aynı zamanda resmi "siz"dir. Bir iş görüşmesinde karşınızdaki 40 yaşında bir erkekse, ona ông demek fazla yaşlı, bạn demek fazla laubali, anh demek tam kararında olur.