Memler Neden Ölür? Türkçe’den Vietnamca’ya Şaka Çevirmenin Komik Felaketleri

Merhaba sevgili GoTxt öğrencileri! Ben Linh. Bugün sizlerle mizahın en acımasız düşmanından bahsedeceğiz: dịch nguyên văn, yani birebir çeviri. Hepimizin başına gelmiştir; bir Türk arkadaşımıza Vietnamca bir şaka atmışızdır, o da bize boş boş bakmıştır. Ya da tam tersi, bir Vietnam atasözünü Türkçe’ye çevirip ortalığı buz kesmiştir. Çünkü mizah, kelimelerin sözlük anlamında değil, kültürün derinliklerinde, tarihin tozlu raflarında ve günlük hayatın sıradanlığında gizlidir. Bir şakayı dịch sát nghĩa (kelimesi kelimesine) yaptığınızda, aslında o şakanın kalbini söküp atmış oluyorsunuz. Bugün bu komik felaketleri, yani hiểu lầm (yanlış anlaşılma) anlarını birlikte inceleyeceğiz ve doğru çevirinin püf noktalarını öğreneceğiz. Hazırsanız, kahvelerimizi alalım ve bu dilsel kazalara birlikte gülelim!

«Kediyle Fare Oyunu»: Memlerin Evrensel Dili Yok

İnternetin en büyük yanılgılarından biri, memlerin evrensel olduğudur. Bir kedi fotoğrafına yazılan con mèo (kedi) etiketi her yerde aynı komikliği mi taşır? Elbette hayır! Türkiye’deki ünlü «İnekler de süt içer mi?» mizahını düşünün. Bu şaka, aslında bir mantık hatasını eleştirir. Bunu Vietnamca’ya bò uống sữa à? diye çevirirseniz, karşınızdaki kişi «Evet, buzağılar içer» diye düşünüp sizi ciddiye alabilir. Çünkü Vietnam kültüründe bu tür bir saçmalık mizahı, Türk kültüründeki kadar yaygın değildir. İşte bu yüzden bir memi çevirirken sadece kelimeleri değil, o toplumun tính hài hước (mizah anlayışı) dediğimiz kolektif bilincini de çevirmeniz gerekir. Aksi takdirde, şakanın ortasında im lặng như tờ (duvar gibi sessizlik) olur.

Birebir Çevirinin Tuzakları: «Elma» ile «Armut»u Karıştırmak

Diyelim ki Türkçe’deki «Eşek hoşaftan ne anlar?» atasözünü çeviriyorsunuz. Birebir çevirisi Con lừa hiểu gì về món hoa quả? olur. Bu, Vietnamca konuşan biri için hiçbir şey ifade etmez. Çünkü buradaki mizah, eşeğin inatçılığı ve hoşafın incelikli bir tatlı olması arasındaki zıtlıktan gelir. Vietnam’da bu zıtlığı kuracaksanız, belki con trâu (manda) ve phở (pho çorbası) kullanmanız gerekir. Ya da daha iyisi, Vietnamcada karşılığı olan bir deyim bulmalısınız. Örneğin, «Nói chuyện như đấm vào tai» (Kulağa yumruk atar gibi konuşmak) deyimi, Türkçe’deki «Laf sokmak» deyimine çok daha yakındır. Yani işin sırrı, từ tượng thanh (yansıma kelimeler) gibi sesleri değil, kültürel karşılıkları bulmaktır. Birebir çeviri, bir resmi kopyalamak gibidir; ana hatları aynıdır ama ruhu kaybolur.

Pratik Zeka: Bir Şakayı Çevirmenin 3 Altın Kuralı

Peki, bu felaketlerden nasıl kaçınırız? Öncelikle, şakanın özünü anlayın: Bu bir kelime oyunu mu, bir kültürel gönderme mi, yoksa bir jestin söze dökülmüş hali mi? Eğer kelime oyunuysa, çoğu zaman çevrilemez; bu durumda benzer bir Vietnamca kelime oyunu bulmanız gerekir. Örneğin, Türkçe’deki «Sana bir şey diyeceğim» ile başlayan şakalar, Vietnamca’da Tôi nói cho vui (Sana eğlencesine söylüyorum) kalıbına dönüşebilir. İkincisi, şakayı anlatırken bağlamı da anlatın. Bazen şakanın kendisi değil, neden şaka olduğu önemlidir. Giải thích (açıklama) yapmaktan korkmayın. Üçüncüsü, pratik yapın! Her gün bir Türk memini alıp Vietnamca’ya uyarlamaya çalışın. İlk başta lúng túng (bocalamak) yaşayacaksınız, ama zamanla mizah kaslarınız gelişecek. Unutmayın, bir dilde gülebilmek, o dilin ruhunu anlamanın en güzel kanıtıdır.

Sonuç: Gülmek Evrensel, Şaka Yereldir