Gülmekten Kırıldıran Çeviri Hataları: İspanyolca’da Şaka Nasıl Ölür?

Merhaba sevgili öğrenciler! Ben Lucía ve bugün sizlerle dil öğrenmenin en eğlenceli ama bir o kadar da tehlikeli yanından bahsedeceğiz: mizah. Hepimiz bir arkadaşımıza komik bir video gönderip “bunu bir de İspanyolca anlatsana” dediğimizde o anki o garip sessizliği biliriz. Çünkü şaka yapmak zordur, ama şakayı çevirmek un desastre (bir felaket) olabilir. Düşünün ki, bir Türk arkadaşınıza “Ayağını denk al!” diyorsunuz. Bunu birebir çevirip ¡Coge tu pie! derseniz, karşınızdaki kişi gerçekten yere eğilip ayağını tutmaya çalışabilir. İşte tam da bu yüzden, mizahı çevirmek sadece kelimeleri değiştirmek değil, kültürü de tercüme etmektir. Bu yazıda, internet çağının en büyük komedi katili olan la traducción literal (birebir çeviri) ile nasıl başa çıkacağımızı, hangi şakaların asla çevrilemeyeceğini ve bir mizahı İspanyolcaya nasıl aktaracağımızı konuşacağız. Hazırsanız, kahkahalarımızı kaybetmeden başlayalım!

“Benim Oğlum” Deyince Ne Anlıyorlar?

Türk kültüründe “oğlum” kelimesi o kadar samimi ve esnektir ki, her duruma uyar. Kızgınken, şaşkınken, sevgiyle... Ama bu kelimeyi İspanyolcaya çevirmeye kalktığınız anda işler karışır. Eğer birine “Oğlum, ne yapıyorsun?” demek isterseniz ve bunu birebir çevirip ¡Hijo mío, ¿qué haces?! derseniz, karşınızdaki kişi sizin gerçekten onun babası olduğunuzu düşünebilir. İspanyolcada bu samimiyeti kurmanın yolu genelde tío (kanka, ahbap) ya da colega kelimelerini kullanmaktır. Bir Türk gibi “oğlum” demek için ¡Tío, ¿qué haces?! demeniz yeterli. Ama dikkat! Tío kelimesi aynı zamanda “amca” demektir. Yani birine “Amca, napıyorsun?” demekle “Kanka, napıyorsun?” demek arasındaki fark, sadece tonlamanızdadır. İşte bu yüzden mizahı çevirirken bağlam her şeydir. Bir şakanın komik olması için, o kültürün sokak dilini bilmeniz gerekir. Yoksa el chiste (şaka) havada kalır ve kimse gülmez.

Meme’ler Neden Çevrilmez?

İnternet mizahı, görsel ve kültürel kodlara dayanır. Bir Türk meme’inde “Kanka bana çekme” yazıyorsa ve siz bunu ¡No me jales, colega! diye çevirirseniz, İspanyol bir arkadaşınız büyük ihtimalle “Ben sana hiç dokunmadım ki?” diyecektir. Çünkü buradaki espri, kelimenin tam anlamıyla birini çekmek değil, “beni bu işe bulaştırma” demektir. İspanyolcada bu durum için no me metas en esto (beni buna bulaştırma) ifadesi kullanılır. Aslında her dilin kendine özgü bir humor negro (kara mizah) anlayışı vardır. Örneğin, İspanyolcada çok popüler olan “¿Y un café?” (Peki bir kahve?) şakası vardır. Bu, birine bir şey teklif edildiğinde sürekli “ya kahve?” diye ekleme yapılan bir mizah türüdür. Türkçeye çevirmeye kalksanız “Peki bir kahve?” demek hiçbir anlam ifade etmez. Çünkü bu şaka, İspanyol kafelerinin kültürüne ve insanların sürekli ayaküstü kahve içme alışkanlığına dayanır. Yani bir meme’i çevirmek yerine, o kültürün kendi meme’ini öğrenmek çok daha mantıklıdır. Aksi takdirde el remate (şakanın can alıcı noktası) tamamen kaybolur.

Deyimler ve Atasözleri: Çevirinin Kâbusu