Şaka mı Bu? Memeler Neden Çeviride Ölür?

Merhaba sevgili GoTxt öğrencileri! Ben Galina. Bugün sizlerle dil öğrenmenin en eğlenceli ama bir o kadar da çetrefilli yanından bahsedeceğiz: mizah ve memler. İnternette gezerken komik bir Rus memi görüp de hemen çeviriye koyulduğunuzu ve sonucun tam bir fiyaskoyla bittiğini kaç kez yaşadınız? İşte bu yazıda, birebir çevirinin (literal translation) neden bir şakayı anında öldürdüğünü, смешно до слёз (gözyaşlarına boğan komik) ifadesinin nasıl olur da смешно до слёз olmaktan çıkıp kafa karışıklığına dönüştüğünü konuşacağız. Hazırsanız, Rus mizahının derin sularına iniyoruz!

Gibi Katılaşmak mı, Yoksa

Gibi Donmak mı?

Dillerin en büyük tuzaklarından biri, aynı kelimenin farklı bağlamlarda bambaşka anlamlara gelmesidir. Rusçada çok sevilen bir deyim var: держать ухо востро. Bu ifade birebir çevrildiğinde «kulağını sivri tutmak» gibi saçma bir anlama gelir. Ancak bir Rus, bunu söylediğinde aslında «çok dikkatli ol, tetikte bekle» demek ister. Şimdi bir düşünün, Türk bir arkadaşınıza bu cümleyi kurduğunuzu ve onun size tuhaf tuhaf baktığını. İşte mizahın öldüğü an tam olarak budur! Çünkü muhatabınız sizin bir kulak cerrahisi geçirdiğinizi düşünmeye başlar. Bu yüzden ухо востро deyimini öğrenirken, onu быть начеку (tetikte olmak) ile birlikte ezberlemek, yani anlamını bağlamıyla öğrenmek gerekir.

«Köpek Yedim» Demek İstemezsiniz!

Gelelim işin daha da komik tarafına. Rusçada bir işte çok iyi, uzman olan biri için собаку съел ifadesi kullanılır. Birebir çevirisi «köpek yedi»dir. Bu deyimin kökeni aslında çok eskilere dayanır ve zorlu bir işi başarmayı simgeler. Ama siz bunu Türkçeye «köpek yedim» diye çevirirseniz, karşınızdaki kişi sizin ciddi bir beslenme bozukluğunuz olduğunu düşünebilir. Hatta bir restoranda garsona Ben bu işte собаку съел derseniz, büyük ihtimalle size evcil hayvan menüsü getirirler! Bu yüzden memlerde ve şakalarda bu tür deyimlerin переносное значение (mecaz anlam) taşıdığını asla unutmamak gerekiyor. Aksi halde, bir Rus arkadaşınıza işinizde ne kadar iyi olduğunuzu anlatmaya çalışırken, kendinizi istemeden de olsa bir köpek maması reklamında bulabilirsiniz.

Peki Ya «Eller Ayaklara» Düştüyse?

Türkçedeki «eller ayaklara düşmek» deyimini düşünün. Bu, birinin çok telaşlandığını, panik yaptığını anlatır. Şimdi bu deyimi bir Rus arkadaşınıza birebir çevirip руки упали на ноги derseniz, büyük ihtimalle size anatomik bir sorunuz varmış gibi bakacaktır. Rusçada panik anında kullanılan ifade ise паника veya daha renkli bir şekilde бежать как угорелый (çılgınlar gibi koşmak) olabilir. İşte mizahın sırrı da burada: sadece kelimeleri değil, o kültürün duygu dünyasını da tercüme etmek. Bir memi çevirirken, onun altındaki kültürel kodu çözmeden sadece kelimeleri aktarmak, tıpkı bir bilgisayar oyununun sadece grafiklerini kopyalayıp kodunu kopyalamamak gibidir. Sonuç ortada: ekran donar, oyun oynanmaz!

İnternet Memlerinde «Zıt Anlam» Oyunu