Portekizce **fazer** fiili: Türklerin en çok karıştırdığı fiili bitiren rehber

Portekizce öğrenen Türklerin ilk haftalarda en sık sorduğu soru şu oluyor: «Hocam, "yapmak" demek için fazer mı diyeceğim, faz mı?» Haklı bir panik, çünkü kulağa neredeyse aynı geliyorlar ama biri fiil, diğeri tamamen başka bir şey. Bugün size Portekizcenin en çok kullanılan fiillerinden fazer fiilini baştan sona açacağım: tüm zamanlar, Türkçe konuşanların klasik tuzakları ve benim öğrencilerime yıllardır anlattığım hafıza numaraları. Korkmayın, sonunda fazer size faz kadar basit gelecek.

Önce şu fazer / faz kâbusunu bitirelim

Fazer mastardır, yani sözlükteki hâli: "yapmak, etmek, üretmek". Faz ise tamamen farklı bir dünyadan gelir; o fazer fiilinin bir çekimi değil, ayrı bir kelimedir ve "yapıyor" anlamına gelen üçüncü tekil şahıs hâlidir. Yani cümlede özne ele (o) ya da ela (o) ise faz dersiniz; özne eu (ben) ise

dersiniz. İşte Türklerin ilk tuzağı tam burada: Türkçede fiil kişiye göre "yapıyorum / yapıyorsun / yapıyor" diye değişir ama Portekizcede yazılış kökten değişir, o yüzden kulağa "başka fiil" gibi gelir.

::say Eu faço o jantar todas as noites.

Şimdi tüm zamanlar: fazer haritası

Şimdiki zamanı hallettik. Geçmişte iş biraz değişiyor ama düzenli bir mantığı var. En çok kullanacağınız iki geçmiş zaman var: pretérito perfeito (bitmiş, net geçmiş) ve pretérito imperfeito (sürekli, alışkanlık geçmiş). Türkçede ikisini de "yaptım / yapıyordum" diye ayırırız, Portekizcede de aynı ayrım var, sadece kalıbı ezberlemek gerekiyor.

Dikkat: bitmiş geçmişte fiz ve fez yazılışları kısa ama telaffuzda "fis" ve "fes" gibi çıkıyor. Öğrencilerim burada "hocam z nerede?" diye soruyor; cevap basit: Portekizcede kelime sonundaki z çoğu zaman "s" sesi verir.

::say Ontem eu fiz a lição de casa inteira.

Türklerin en klasik üç hatası

Birincisi: fazer yerine Türkçedeki "etmek" mantığıyla yapmak fiilini birebir çevirmek. Portekizcede bazı ifadelerde fazer kullanılır ama bazılarında tomar (almak) ya da dar (vermek) gerekir. Örneğin "duş almak" tomar banho'dur, fazer banho değil. İkincisi: hava durumu. Türkçede "hava yapıyor" demeyiz ama Portekizcede hava için fazer kullanılır: Faz calor (sıcak yapıyor = hava sıcak). Üçüncüsü: fazer ile faz karışıklığı, özellikle yazarken. Aşağıdaki tabloya bakın, fark anında oturuyor.