Şakalar Neden Çeviride Ölür? Türkçe-Japonca Meme Felaketleri

Diyelim ki arkadaşınıza

dediniz ve Japonca'ya çevirip hava atmak istediniz. Kelimesi kelimesine giderseniz 今日頭を食べました gibi bir şey çıkar ki bu, demek değil, "bugün bir kafa yedim" gibi bir anlama gelir. İşte tam da bu yüzden 直訳 (chokuyaku, kelimesi kelimesine çeviri) mizahın en büyük düşmanıdır. Bir dilin esprisi, o dilin kültürüne, deyimlerine ve hatta o anki bağlamına gömülüdür. Sen onu söküp başka bir dile taşıdığında, aslında sadece kelimeleri değil, o anki kahkahanın sebebini de kaybedersin. Bugün sana, Türkçe'den Japonca'ya geçerken mizahın nasıl tuhaflaştığını ve bunu nasıl kurtarabileceğini anlatacağım.

Deyimlerin Gizli Dünyası: "Gözünü Seveyim" Meselesi

Türkçe'deki "gözünü seveyim" ifadesini düşün. Bu, sevgi dolu bir yalvarıştır, değil mi? Ama bunu Japonca'ya 目を愛してる (me wo aishiteru) diye çevirirsen, karşındaki kişi "gözüme aşık oldu" diye düşünüp tüylerini diken diken eder. Japoncada bu tür bir sevgi ifadesi yoktur; onlar daha çok お願い (onegai, yalvarırım) veya 頼むよ (tanomu yo, sana güveniyorum) derler. Bir deyimi çevirirken asıl anlamına odaklanmalısın: "gözünü seveyim" aslında bir yalvarma kalıbıdır, o yüzden Japonca karşılığı 頼むから olmalıdır. Yoksa karşındakine "gözlerini seviyorum" demiş olursun ki bu, bir kafede söylersen gerçekten tuhaf bir flört denemesi olur.

Meme'lerin Kültürel Kodları: "Kanka" ve 先輩 (Senpai) Çatışması

Bir Türk meme'ini düşün: "Kanka, bu akşam ne yapıyoruz?" Buradaki "kanka" samimiyetin, sıkı fıkılığın zirvesidir. Bunu Japonca'ya 友達 (tomodachi, arkadaş) diye çevirirsen, o sıcaklık kaybolur; resmiyet gelir. Ama daha kötüsü, "kanka" kelimesini 先輩 (senpai, kıdemli) ile karıştırmaktır. Türkçe'de kanka, hiyerarşi tanımaz; Japoncada ise 先輩 ve 後輩 (kouhai, kıdemsiz) arasındaki mesafe, dilin temel taşlarındandır. Bir Türk gencinin "kanka" dediği kişiye Japonca'da 先輩 demek, o kişiye sarılıp "abi" demek gibidir; yanlış değil ama kesinlikle komik ve mesafeli. Meme'in esprisi, o anki samimiyetin şokunda gizlidir; 先輩 dersen şok etkisini öldürürsün.

Şaka Kalıpları: "Eşek" Şakaları ve ダジャレ (Dajare)

Türkçe'de "eşek" kelimesiyle yapılan şakalar ünlüdür: "Eşek hoşaftan ne anlar?" gibi. Buradaki mizah, eşeğin inatçılığı ve hoşafın karmaşıklığı arasındaki zıtlıktır. Japonca'da ise mizahın kralı ダジャレ (dajare, kelime oyunu) denen bir şeydir. Ama ダジャレ genelde ses benzerliğine dayanır, anlam zıtlığına değil. Örneğin, "İnek bir gün markete gitmiş, süt almış" gibi bir şaka yaparsan, Japonca'da "inek" ve "süt" arasında komik bir bağ kuramazsın çünkü onlar 牛 (ushi) ve 牛乳 (gyuunyuu) derler; aradaki bağlantı senin dilindeki kadar doğal değildir. Bu yüzden bir Türk şakasını Japonca'ya taşırken, şakanın "fikrini" alıp onu Japonca'ya uyarlamalısın. Mesela "eşek hoşaftan ne anlar" yerine, Japon kültüründe "猫に小判 (neko ni koban, kedinin önüne altın koymak)" deyimini kullanabilirsin; bu, "kıymet bilmeyene değerli şey" demektir ve aynı mizahı taşır.

Peki Doğrusu Ne? 意訳 (Iyaku) Sanatı