Memler Neden Çeviride Ölür? Japonca ve Türkçe Arasında Kaybolan Şakalar

Merhaba! Ben Yuki. Bugün sizlerle dil öğrenirken en çok güldüğümüz ama aslında en derin konulardan birine dalacağız: 冗談が通じない (joudan ga tsuujinai) yani

durumuna. Hepimiz yaşadık: Bir meme görürsünüz, çok komiktir, hemen bir arkadaşınıza çevirip gönderirsiniz. Ve karşılığında gelen tek şey

ya da garip bir gülücük emojisi olur. Suç sizde değil, suç birebir çeviride! Çünkü mizah, dilin yüzeyinde değil, kültürün derinliklerinde yaşar. Bugün 直訳 (chokuyaku) yani "harfiyen çeviri"nin, en komik ジョーク (jouku) yani "şaka"ları bile nasıl öldürdüğünü, Japonca ve Türkçe arasındaki uçurumları birlikte keşfedeceğiz. Hazırsanız, kahvelerimizi alalım ve bu komik felaketleri inceleyelim!

Birebir Çevirinin Tuzakları: 直訳 Neden Tehlikeli?

Düşünün ki bir Japon arkadaşınız size 猫をかぶる (neko wo kaburu) dedi. Harfiyen çevirisi "kedi giymek" demek. Kulağa saçma geliyor, değil mi? Ama bu ifade, "masum numarası yapmak" anlamına gelir. Türkçede "masum masum bakmak" deriz ama Japonca bu durumu bir kedi maskesi takmaya benzetir. İşte 直訳 (chokuyaku) tam burada devreye girer. Bir memede bu ifadeyi görüp de "kedi giyiyor" diye çevirirseniz, karşınızdaki kişi ya sizin deli olduğunuzu düşünür ya da şakanın tamamen içinden geçer. Bu yüzden dil öğrenirken sadece kelimeleri değil, o kelimelerin ardındaki kültürel bağlamı da öğrenmek zorundayız. Aksi takdirde, en basit bir 冗談 (joudan) bile anlamsız bir cümleye dönüşür. Peki ya memler? Onlar zaten tamamen kültürel referanslarla dolu!

Türk Mizahı vs Japon Mizahı: ボケ ve ツッコミ Dengesi

Türk mizahında genellikle abartı ve "taşlama" ön plandadır. Bir şakayı anlatırken "valla abi, öyle bir şey oldu ki..." diye başlar, olayı büyüterek anlatırız. Japon mizahı ise çok daha farklıdır. Ünlü ikili ボケ (boke) ve ツッコミ (tsukkomi) üzerine kuruludur. ボケ (boke) aptalca veya saçma bir şey söyleyen kişidir, ツッコミ (tsukkomi) ise ona hızlıca ve sertçe "pat" diye cevap veren kişidir. Bu dinamik, birçok Japon meminin temelini oluşturur. Bir Türk olarak bu yapıyı birebir çevirirseniz, örneğin "aptalca konuşan adam" ve "ona vuran adam" şeklinde düz bir anlatıma dönüşür. Ama asıl komik olan, ツッコミ (tsukkomi)'nin o anki zamanlaması ve vurgusudur. Bu ritmi ve vurguyu çeviriye yansıtamazsınız. İşte bu yüzden, Japon bir arkadaşınızın attığı bir memede ボケ (boke) kısmını görüp gülerken, siz sadece "bu ne şimdi?" diye bakakalırsınız.

İnternet Şakaları ve ネットスラング (Netto Surangu)

Her dilin kendine özgü bir internet jargonu vardır. Türkçede "kanka", "acayip", "oha" gibi kelimeler ne kadar samimi ve komikse, Japoncada da ネットスラング (netto surangu) yani "internet argosu" öyle bir dünyadır. Örneğin, Japoncada "草 (kusa)" kelimesi vardır. Harfiyen "çimen" demektir ama internette "çok komik" anlamında kullanılır çünkü "www" (warai) yazmak, çimene benzetilir. Bir Japon memesinde "草" yazdığını görüp de "çimen mi? Ne alaka?" demek yerine, bunun "çok güldüm" anlamına geldiğini bilmek gerekir. Birebir çeviri yaparsanız, bu tamamen anlamsız kalır. Aynı şekilde, Türkçedeki "dayı" ifadesini Japoncaya おじさん (ojisan) diye çevirirseniz, o memedeki o sıcak ve komik "dayı" vurgusunu kaybedersiniz. İnternet dili, dilin en hızlı evrilen ve en çok kültürel bağlam gerektiren alanıdır. Bu yüzden bir memeyi çevirmek, sadece kelimeleri değil, o anki internet kültürünü de çevirmek demektir.

Peki Bu Durumda Ne Yapmalı? ニュアンス (Nyuansu) Önemli!