Memler Neden Anlamsızlaşır? Türkçe-İtalyanca Çeviride Kaybolan Şakalar

Merhaba! Ben Giulia, GoTxt'te İtalyanca öğretmeniniz. Bugün sizlerle mizahın en büyük düşmanından bahsedeceğiz: la traduzione letterale, yani birebir çeviri. Hepimiz yaşadık: Bir Türk arkadaşımıza

deyimini İtalyanca'ya çevirmeye çalıştık ve karşımızda dehşet içinde bakan bir İtalyan bulduk. Çünkü kelimesi kelimesine çevirdiğimizde le gonne suonano i campanelli gibi bir şey çıkıyor ortaya ve kimse neden bahsettiğimizi anlamıyor. İşte tam da bu yüzden, bir şaka veya mizahi bir içerik bir dilden diğerine geçerken çoğu zaman komikliğini kaybeder. Peki bunun arkasındaki dilbilimsel gerçekler neler? Hadi birlikte bakalım ve gülmekten kırılalım!

İtalyanların

Anlayışı: Non vedo l'ora!

Türkçede "Sabırsızlanıyorum" demek için "Dört gözle bekliyorum" deriz. Bu, gözlerimizi dört açıp beklediğimiz anlamına gelir ve gayet anlaşılırdır. Ancak bunu İtalyanca'ya birebir çevirirsek, Aspetto con quattro occhi gibi saçma bir ifade elde ederiz. İtalyanlar bunu duyduğunda muhtemelen gözlerinizin nerede olduğunu sorgular. Oysa İtalyanlar bu duyguyu Non vedo l'ora (Saati göremiyorum / Zamanı göremiyorum) diyerek ifade eder. Yani İtalyan bir arkadaşınıza "Dört gözle bekliyorum" dediğinizde, o da size "Gözlerinizi saymak lazım" diye bir espri yapabilir. İşte mizahın kaybolduğu yer tam burasıdır: siz heyecanınızı anlatıyorsunuz, onlar göz saymaya başlıyor.

"İnek" mi Dedin? Che cavolo!

Türkçede birine "İnek" demek, çok çalışan ve sürekli ders çalışan öğrenci anlamına gelir. Bu, Türk okullarında yaygın bir espri konusudur. Ancak bu kelimeyi İtalyanca'ya kelimesi kelimesine çevirip birine Sei una mucca derseniz, o kişi size çok kırılır. Çünkü İtalyanlar bu kavramı Secchione (kuru ot yiyen, yani çok çalışan) kelimesiyle ifade eder. "İnek" kelimesi İtalyan kültüründe sadece hayvanı çağrıştırır, yoksa bir öğrenciyi değil. Bir Türk öğrencinin İtalyan arkadaşına "Sen bir ineksin" demesi, iki kültür arasında büyük bir yanlış anlaşılmaya yol açar. Aynı şekilde İtalyanların kullandığı Che cavolo! (Hangi lahana!) ifadesi, Türkçeye "Hangi lahana" diye çevrildiğinde anlamsızlaşır. Oysa bu, "Ne oluyor!" veya "Hadi canım!" anlamında kullanılan masum bir şaşkınlık ifadesidir.

Mizahın Sırrı: Il doppio senso (Çift Anlam)

Mizahın en büyük silahı çift anlamlılıktır. Türkçede "Neden tavuk karşıdan karşıya geçti?" gibi basit bir şaka bile, İtalyanca'ya çevrildiğinde işlevsiz hale gelebilir. Çünkü mizah, dilin kültürel bağlamına derinlemesine bağlıdır. Örneğin, Türkçede "Ben sana katılıyorum" derken "Ben de seninle aynı fikirdeyim" deriz. İtalyanca'da ise bu Sono d'accordo con te (Seninle anlaşıyorum) şeklinde ifade edilir. Ancak "katılıyorum" fiilini birebir çevirip Partecipo con te derseniz, "Sana katılıyorum" yerine "Sana eşlik ediyorum" gibi bir anlam çıkar ve şaka yapmaya çalıştığınızda kimse gülmez.

İtalyanların Avere le mani in pasta (Elleri hamurda olmak) deyimi, bir işe karışmak anlamına gelir. Bunu Türkçeye "Ellerin hamurda" diye çevirirseniz, kimse ne demek istediğinizi anlamaz. Oysa Türkçede "İşin içine burnunu sokmak" deriz. İşte bu kültürel farklılıklar, mizahın evrensel olmadığını gösterir. Her dilin kendine özgü bir mizah anlayışı vardır ve bu, o dilin tarihinden, yemek kültüründen ve günlük yaşamından beslenir.

Peki Ne Yapmalı? Tradurre o Adattare?