Gülmekten Kırılmak Yerine Kafa Karışıklığı: Endonezce’ye Çevrilen Şakalar Neden Tutmaz?

Hepimiz o anı biliriz: WhatsApp’ta komik bir video gelir, siz de bunu

Endonezyalı arkadaşınıza anlatmak için havalara girersiniz. Ancak çeviri uygulamasından çıkan cümle, ne sizin ne de karşı tarafın yüzünü güldürür. İşte o an, mizahın aslında sadece kelimelerden ibaret olmadığını anlarsınız. Bir Türk olarak “Eteklerin zil çalıyor” dediğimizde kastettiğimiz coşkuyu, Endonezce’de birebir karşılık bulmak neredeyse imkânsız. Çünkü mizah, kültürün damarlarında dolaşan kandır. Bugün sizlerle, menerjemahkan lelucon (şaka çevirmek) eyleminin neden bu kadar zor olduğunu ve dilin oyun alanında nasıl kaybolduğumuzu konuşacağız. Hazırsanız, terjemahan harfiah (birebir çeviri) denen bu tuzakla yüzleşelim.

Birebir Çeviri: Felaketin Tarifi

Düşünün ki bir arkadaşınız size “Kamu benar-benar membuatku tertawa” dedi. Türkçe karşılığı “Beni gerçekten güldürdün” olur, bu gayet normal. Peki ya bir Türk atasözünü çevirmeye kalkarsak? “Armut piş, ağzıma düş” ifadesini Endonezce’ye “Pir matang, jatuh ke mulutku” olarak çevirirsek, karşıdaki kişi muhtemelen meyve salatası tarifi bekler. Buradaki sorun, bahasa kiasan (mecazi dil) dediğimiz yapının, kelime kelime çevrildiğinde anlamsızlaşmasıdır. Endonezce’de bir şeyin çok kolay olduğunu söylemek için “gampang sekali” deriz; ama Türkçe’deki “çocuk oyuncağı” ifadesini “mainan anak” diye çevirirseniz, karşınızdaki kişi sizin oyuncaklarla oynadığınızı düşünebilir. İşte bu yüzden, bir dili öğrenirken sadece sözlük ezberlemek yetmez; o dilin rasa humor (mizah anlayışı) dediğimiz ruhunu da yakalamak gerekir.

İnternet Memeleri: Kültürel Kodların Savaşı

Sosyal medyada dönen şakaların çoğu, aslında o toplumun gündemine ve alışkanlıklarına gönderme yapar. Örneğin, Türkiye’de “Müdür bey, ben hastayım” diyerek işten kaytarmak bir klasiktir. Bu durumu Endonezya’da anlatmak için “Saya sakit, Pak” demek yeterli olabilir; ama işin espirisi, bu cümlenin arkasındaki yaygın davranışı bilmekte gizlidir. Endonezya’da ise “alayci” bir ifade olan “santai aja” (takıl, rahat ol) kalıbı, bizim “takılmak” fiilinden çok daha derin bir yaşam felsefesini anlatır. Bir mem’i çevirirken, o görselin altına yazılan caption (altyazı) kelimesi kelimesine çevrilirse, komik olan şey tamamen kaybolur. Mesela bir kedi videosunun altına yazılan “Kucing ini sangat keren” (Bu kedi çok havalı) ifadesi, Türkçe’deki “kediye çizmeyi öğretmek” deyimini çağrıştırmaz. İşte bu yüzden, mizah çevirisi yaparken sadece kelimeleri değil, konteks (bağlam) dediğimiz olayı da taşımak zorundayız.