Düzensiz Fiiller: "Berjalan" Fiilinin Tüm Halleri Adım Adım

Öğrencilerim bana hep aynı şeyi soruyor: "Dewi, Endonezcede fiil çekimi yok diyorsun ama berjalan neden bazen jalan, bazen berjalan-jalan oluyor?" Haklılar, çünkü kulağa basit gelen bu dil, ön ekler ve tekrarlarla bambaşka bir mantığa bürünüyor. Bugün tek bir fiili — berjalan (yürümek) — alıp bütün formlarını masaya yatırıyoruz. İddiam şu: bu bir fiili gerçekten anlarsan, Endonezce fiil sisteminin yarısını çözmüş olursun.

Kök Fiil mi, Türev mi? Önce Onu Ayır

Endonezcede çıplak kök çoğu zaman emir kipidir. Jalan tek başına "yol" ya da

demek. Ama günlük konuşmada bir şeyi anlatırken ön ek şart oluyor. Berjalan işte bu yüzden anlamına gelen standart form. Şu üçlüyü kafana kazı:

Görüyorsun, tek kelime üç farklı iş yapıyor. Şimdi bunu cümleye dökelim:

::say Saya berjalan ke pasar setiap pagi.

::say Kami berjalan-jalan di taman.

Ön Ek Değişince Anlam Nasıl Kayıyor?

İşin en zevkli kısmı burada. Ber- ön eki "kendi kendine yapmak" fikri verirken, me- ön eki fiili geçişli yapıyor — yani bir nesneye ihtiyaç doğuyor. Menjalankan

demek. Aynı kök, bambaşka dünya.

Bu tabloyu ezberlemene gerek yok; mantığı yakala: ber- kendiliğinden olan, me-…-kan başkasına yaptıran, di- ise yapılanı öne çıkaran form.

::say Dia menjalankan usahanya dengan baik.

::say Peraturan itu dijalankan dengan ketat.

En Sık Yapılan Üç Hata

Birincisi, öğrenciler berjalan ile jalan-jalan fiilini karıştırıyor. Jalan-jalan "gezmek, dolaşmak" — amaçsız, keyif için. İkincisi, me- ön ekini her fiile yapıştırmak; oysa berjalan zaten doğru, menjalan diye bir şey yok. Üçüncüsü, edilgen cümlede di- yerine ber- kullanmak.

::say Setiap sore mereka berjalan-jalan di pantai.