Şakalar Neden Çeviride Ölür? Türkçe ve Çince Arasındaki Komik Uçurum

Merhaba! Ben Mei, Çince öğretmeniniz. Bugün sizlerle biraz güleceğiz ama aslında çok ciddi bir konuya değineceğiz: 笑话 (xiàohuà), yani şakalar. Hepimiz biliyoruz ki bir şakayı anlatmak, özellikle de başka bir dilde anlatmak zordur. Ama işin en eğlenceli kısmı, bir şakayı kelimesi kelimesine çevirmeye kalktığınızda ortaya çıkan tam bir felakettir. Düşünün ki, arkadaşınıza

diyorsunuz ve onu Çince'ye çevirip 把你的脚拿整齐 (bǎ nǐ de jiǎo ná zhěngqí) diyorsunuz. Karşınızdaki kişi muhtemelen ayaklarını toplamaya çalışacak ve siz de

diye açıklamaya çalışırken komik duruma düşeceksiniz. İşte bugünkü maceramız, bu tür 翻译笑话 (fānyì xiàohuà), yani çeviri facialarının dünyasına bir yolculuk olacak. Hazırsanız, kemerlerinizi bağlayın!

Deyimlerin Katliamı: 成语 (chéngyǔ) ve Türkçe Karşılıkları

Türkçe deyimler, Çince'ye çevrildiğinde adeta birer trafik kazasına dönüşür. Mesela bizim meşhur "İğne atsan yere düşmez" deyimimizi alalım. Bunu Çince'ye çevirirseniz, 如果你扔一根针，它就不会掉到地上 (rúguǒ nǐ rēng yī gēn zhēn, tā jiù bù huì diào dào dìshàng) gibi saçma bir cümle elde edersiniz. Çinli arkadaşınız büyük ihtimalle size "Yerçekimi kanunları senin için geçerli değil mi?" diye soracaktır. Oysa Çincede bu durumu anlatmanın kendi yolu var: 人山人海 (rén shān rén hǎi), yani "insan dağı, insan denizi". Gördünüz mü? Aynı fikir, tamamen farklı bir görsel. Bu yüzden bir dili öğrenirken sadece kelimeleri değil, o dilin kalıplaşmış düşünce yapısını da öğrenmek gerekiyor. Yoksa "dili biliyorum" derken aslında sadece kelimeleri tercüme ediyorsunuz demektir.

İnternet Memeleri ve 梗 (gěng): Kültürel Referansların Uçurumu

İnternet memeleri, çevirinin en acımasız olduğu alanlardan biri. Bir Türk memesi olan "Kemal Sunal bakışı"nı düşünün. Bunu Çinli bir arkadaşınıza anlatmaya çalıştığınızda, önce Kemal Sunal'ı tanıtmanız, sonra filmlerini izletmeniz, sonra da o spesifik bakışı açıklamanız gerekir. Sonuç mu? Şaka ölür. Aynı şekilde Çin'in meşhur 网络流行语 (wǎngluò liúxíngyǔ), yani internet jargonu da bize çok yabancı gelir. Örneğin, 内卷 (nèijuǎn) kelimesi var. Kelime anlamı "içe kıvrılma" ama aslında anlattığı şey, gereksiz yere artan rekabet ve tükenmişlik hissi. Bunu bir Türk arkadaşınıza "içe kıvrılma" olarak çevirirseniz, muhtemelen size yoga pozu mu bu diye soracaktır. Bu yüzden mizahı çevirirken, sadece kelimeleri değil, o kültürün sosyal dinamiklerini de çevirmek gerekir. 梗 (gěng) dediğimiz bu kültürel referanslar, bir toplumun ortak hafızasıdır ve bu hafıza olmadan şaka anlamsızlaşır.

Kelime Oyunları: 双关语 (shuāngguānyǔ) ile Başa Çıkmak

Kelime oyunları, bir dilin en zekice ama en çevrilemez yanlarıdır. Türkçedeki "Ben de bir kere gittim, dönemedim" gibi bir cümleyi Çinceye çevirmeye çalıştığınızda, kelimelerin çift anlamlılığını kaybedersiniz. Çincede ise bu işi yapan onlarca 谐音 (xiéyīn), yani eşsesli kelime oyunu vardır. Mesela Çincede 年年有余 (niánnián yǒuyú) "her yıl bolluk/bereket" demektir ama 鱼 (yú) "balık" kelimesiyle aynı sese sahiptir. Bu yüzden Yeni Yıl'da insanlar birbirine balık hediye eder, çünkü bu hem "bereket" hem de "balık" çağrışımı yapar. Bu tür bir oyunu Türkçeye çevirmeye kalktığınızda, "her yıl balık" gibi saçma bir şey elde edersiniz. İşte bu yüzden bir dili öğrenirken 幽默感 (yōumògǎn), yani mizah anlayışınızı da geliştirmeniz gerekiyor. Sadece dilbilgisi kurallarını ezberlemek yetmez; o dilin güldüğü şeylere de gülebilmelisiniz.

Peki Ne Yapmalı? 文化翻译 (wénhuà fānyì) Sanatı