Gramer tuzakları: Türkçe düşünüp Çince konuşurken neden tuhaf kokuyor?

Merhaba, ben Mei. On yıldır Türklere Çince öğretiyorum ve şunu rahatça söyleyebilirim: en zeki öğrencilerim bile bazen öyle cümleler kuruyor ki, Çinli arkadaşları kibarca gülümsüyor ama içinden «bunu bir yabancı söyledi» diye düşünüyor. Sebep telaffuz değil, tonlama değil — gramer. Daha doğrusu, Türkçenin mantığını Çince kelimelerle giydirmek. Mesela

dediğinizde kelimeler doğru, sıralama yanlış; Çinli kulağı bunu duyduğu anda sizi «yabancı» kutusuna koyar. Ya da — her kelime masum, ama cümle bir türlü oturmuyor. Bu yazıda tam olarak bu hissin nereden geldiğini, dört klasik tuzağı ve bunları nasıl düzelteceğinizi konuşacağız.

Neden «doğru» ≠ «doğal»?

Türkçe ve Çince, cümleyi tamamen farklı eksenlerde kurar. Türkçe fiili sona atar, gerisini eklerle süsler: «Kitabı masaya koydum.» Çince ise önce sahneyi kurar, sonra eylemi söyler:

(wǒ bǎ shū fàng zài zhuōzi shàng). Burada 把 (bǎ) yapısı, nesneyi fiilden önce sabitleyen bir çerçevedir; Türkçede böyle bir ihtiyaç yok çünkü belirtme hâli eki «-ı» işi hallediyor. Siz «-ı» ekini kafanızda 把 diye çevirdiğinizde cümle gramatik olarak doğru, ama ritmik olarak ölü doğuyor.

::say 我把书放在桌子上。

İkinci büyük fark: Türkçe zamanı fiil çekimiyle taşır, Çince ise zamanı bağlam ve zaman zarflarıyla taşır. «Geldim», «geliyorum», «geleceğim» — üç ayrı ek. Çincede fiil 来 (lái) hep aynı kalır; zamanı 昨天 (zuótiān), 现在 (xiànzài), 明天 (míngtiān) belirler. Bu yüzden Türk öğrenci sürekli «geçmiş eki» arar ve olmayan yerde 了 (le) serpiştirir.

Dört gramer tuzağı ve doğal karşılıkları

Aşağıdaki tablo, sınıfta en çok duyduğum dört kalıbı özetliyor. Sol taraf Türkçe düşüncenin Çinceye sızması, sağ taraf ise Çinli kulağın beklediği hâli.

Birinci tuzağa dikkat: Türkçede «lokantada yerim» derken «lokantada» fiilden önce gelir ama Çincede de öyle — 在餐厅吃饭. Yani kural aslında Türkçeyle örtüşüyor; öğrenci yine de İngilizce etkisiyle fiilden sonraya atıyor. İkincisi daha sinsi: 是 (shì) «-dır/-dir» bağlacıdır, sıfat cümlesinde kullanılmaz. 他很聪明 derken «o çok zekidir» diyorsunuz, 他是很聪明 ise kulağa «o, zeki olan kişidir» gibi geliyor — vurgu yanlış yere düşüyor.

::say 我很喜欢中国菜。

Üçüncü tuzak, 了 (le) ile ilgili. 了 geçmiş zaman eki değil, «tamamlanma/tamamlanmışlık» işaretidir. 我昨天去吃饭 zaten geçmişi anlatır çünkü 昨天 var; 了’yi cümlenin sonuna koymak «yeme işi tamamlandı» vurgusu katar. Türk öğrenci ise her fiile yapıştırır ve cümle «dı dı dı» sesiyle dolup taşar.

Çinli kulağı ne duyar, siz ne demek istediniz?