Memler Neden Ölür? Bengalce’ye Çevrilen Şakaların Komik Felaketleri

Merhaba sevgili GoTxt öğrencileri! Bugün size çok sevdiğim bir konudan bahsedeceğim: mizahın diller arası yolculuğu. Bir şakayı ya da memi kelimesi kelimesine çevirdiğimizde ne olur biliyor musunuz? Çoğu zaman tam bir felaket! Mesela bir İngilizce memi olan

ifadesini Bengalce’ye আমি মরে গেছি (ami more gechi) diye çevirirseniz, karşınızdaki kişi sizin gerçekten öldüğünüzü sanıp ambulans çağırabilir. Oysa biz sadece

demek istemiştik. İşte bu yüzden mizah, tıpkı bir bitki gibi, kendi toprağında yeşerir; saksı değiştirdiğinizde solar. Bugün bu komik (ve bazen trajik) çeviri hatalarını birlikte inceleyeceğiz.

Kültürel Kodlar ve "İçeriden" Şakalar

Mizahın büyük bir kısmı, o kültürün içinde yaşayan insanların bildiği gizli kodlara dayanır. Bir memi çevirirken sadece kelimeleri değil, o toplumun gündemini, ünlülerini ve günlük yaşam alışkanlıklarını da bilmeniz gerekir. Örneğin, Türkiye'deki "İnek Şaban" gibi bir karakteri Bengalce’ye çevirmeye kalksanız, oradaki insanlar bu referansı bilmediği için şaka tamamen havada kalır. Bengalce’de benzer bir şaka yapmak istiyorsanız, oranın kendi komedi figürlerini kullanmanız gerekir. Mesela Batı Bengal'deki meşhur komedyenlerin veya yerel televizyon programlarındaki esprilerin karşılığını bulmak çok daha etkilidir. Bu yüzden yabancı bir dilde şaka yapmak, o dilin মজা (moja - eğlence) kavramını anlamaktan geçer.

Deyimlerin Birebir Çevirisi: "Kulak Makarna" Sendromu

Deyimler, bir dilin en renkli ama en tehlikeli bölgeleridir. İngilizce'deki "It's raining cats and dogs" (Kedi köpek yağıyor) ifadesini Bengalce’ye বিড়াল আর কুকুর পড়ছে (biral ar kukur porchhe) diye çevirirseniz, insanlar gökyüzünden düşen hayvanları hayal etmeye başlar. Bir keresinde bir öğrencim bana Bengalce bir deyim olan গোঁফে খেলো (gōṃphe khelo - bıyığınla oyna) ifadesini Türkçe'ye çevirmeye çalışmıştı. Sonuç? "Bıyığınla oyna" dediğinde kimse ne demek istediğini anlamadı. Oysa bu deyim, "boş ver, takma kafana" anlamına geliyor. İşte bu yüzden mizahı çevirirken kelimeleri değil, হাসি (hashi - gülüş) dediğimiz duyguyu çevirmeliyiz. Bir şaka anlatırken "Burada bir espri vardı ama çeviride kayboldu" demek yerine, o kültürün kendi espri kalıbını kullanmak çok daha samimi ve komiktir.

Ses Benzerliği ve Kelime Oyunlarının Çöküşü

Mizahın bel kemiği olan kelime oyunları, çevirinin en büyük kurbanıdır. İki dilde de aynı anda komik olan bir kelime oyunu bulmak neredeyse imkansızdır. Örneğin, Bengalce'de কচি (kôchi - genç/taze) kelimesi ile কচ্ছি (kôcchi - kaşınıyorum) kelimesi arasındaki ince fark üzerine kurulu bir şaka yapabilirsiniz. Bunu Türkçe'ye çevirmeye kalktığınızda "genç" ile "kaşınmak" arasında hiçbir bağ kuramazsınız. Bu yüzden bir çevirmen olarak şakayı çevirmek yerine, o anki duruma uygun yeni bir şaka üretmek en mantıklısıdır. Bu beceri, dil öğrenirken en zor gelişen yeteneklerden biridir. Ama endişelenmeyin, bol bol Bengalce dinleyip ঠাট্টা (ṭhaṭṭa - şaka) yaparak bu beceriyi geliştirebilirsiniz. Unutmayın, bazen bir şakanın çevirisi o kadar kötü olur ki, bu kötülük başlı başına bir şakaya dönüşür!

Doğru Strateji: Ruhu Yakalamak